Pozitif bir tam sayının pozitif tam bölenleri, bu sayının aynı zamanda pozitif tam sayı çarpanlarıdır[cite: 1].
Pozitif bir tam sayının pozitif tam sayı çarpanları bulunurken gökkuşağı metodu kullanılabilir[cite: 2]. Sayının çarpanları küçükten büyüğe doğru yazılır ve baştaki ile sondaki, baştan ikinci ile sondan ikinci vb. eşleştirilerek sayının kendisi elde edilir.
Çarpan çiftleri:
30 sayısının pozitif tam sayı çarpanları (bölenleri): 1, 2, 3, 5, 6, 10, 15 ve 30'dur[cite: 3].
Sayının 1'den başlayarak kareköküne kadar olan tam sayılara bölünüp bölünmediği kontrol edilir. Bölündüğü her sayı ve bölüm sonucu elde edilen sayı, sayının çarpanlarıdır.
$\sqrt{48} \approx 6.9$
48 sayısının pozitif tam sayı çarpanları: 1, 2, 3, 4, 6, 8, 12, 16, 24, 48.
Soru: 42 sayısının pozitif tam bölenleri kaç tanedir? [cite: 4]
Çözüm: 42'nin çarpanları: 1x42, 2x21, 3x14, 6x7. Çarpanlar: 1, 2, 3, 6, 7, 14, 21, 42. Toplam 8 tanedir.
Soru: 20 sayısının kendisi hariç en büyük iki çarpanının toplamı kaçtır? [cite: 7]
Çözüm: 20'nin çarpanları: 1, 2, 4, 5, 10, 20. Kendisi hariç en büyük iki çarpan 10 ve 5'tir. Toplamları $10 + 5 = 15$.
1 ve kendisinden başka tam böleni olmayan 1'den büyük doğal sayılara asal sayı denir[cite: 8].
Özellikler:
Soru: Bir basamaklı asal sayılar hangileridir? [cite: 11]
Çözüm: 2, 3, 5, 7.
Soru: 40 ile 50 arasında kaç tane asal sayı vardır? [cite: 12]
Çözüm: 41, 43, 47. Toplam 3 tane.
Soru: İki basamaklı en büyük asal sayı kaçtır? [cite: 14]
Çözüm: 97.
Pozitif bir tam sayıyı asal sayıların çarpımı şeklinde yazmaya, o sayıyı asal çarpanlarına ayırma denir[cite: 17].
Sayı, en küçük asal sayı olan 2'den başlayarak sırasıyla asal sayılara bölünür. Bölüm 1 olana kadar işleme devam edilir[cite: 18]. Sağ tarafta kalan asal sayıların çarpımı, sayının asal çarpanlarına ayrılmış halidir.
40 | 2
20 | 2
10 | 2
5 | 5
1 |
$40 = 2 \times 2 \times 2 \times 5 = 2^3 \cdot 5$[cite: 19].
40 sayısının asal çarpanları (asal bölenleri) 2 ve 5'tir[cite: 19].
40 sayısının pozitif tam sayı bölenleri ise 1, 2, 4, 5, 8, 10, 20 ve 40'tır[cite: 20].
72 | 2
36 | 2
18 | 2
9 | 3
3 | 3
1 |
$72 = 2 \times 2 \times 2 \times 3 \times 3 = 2^3 \cdot 3^2$.
72 sayısının asal çarpanları 2 ve 3'tür.
Soru: 60 sayısının asal olmayan pozitif tam sayı çarpanları kaç tanedir? [cite: 16]
Çözüm: 60'ın asal çarpanları: $60 = 2^2 \cdot 3 \cdot 5$. Asal çarpanlar 2, 3, 5'tir[cite: 46]. 60'ın pozitif tam sayı çarpanları: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30, 60 (Toplam 12 tane). Asal olmayanlar: 1, 4, 6, 10, 12, 15, 20, 30, 60 (Toplam 9 tane).
Soru: Asal çarpanları 2 ve 3 olan iki basamaklı en büyük doğal sayı kaçtır? [cite: 29]
Çözüm: Sayı $2^a \cdot 3^b$ formunda olmalı. İki basamaklı en büyük sayıyı arıyoruz. $3^4 = 81$ (Sadece 3). $2 \cdot 3^3 = 54$. $2^2 \cdot 3^2 = 36$. $2^3 \cdot 3 = 24$. $2^4 \cdot 3 = 48$. $2^5 \cdot 3 = 96$. $2^6 \cdot 3$ üç basamaklı olur. En büyük 96'dır.
İki veya daha fazla sayının ortak bölenlerinin en büyüğüne en büyük ortak bölen denir[cite: 174]. Kısaca EBOB ile gösterilir. A ve B sayılarının EBOB'u $EBOB(A,B)$ veya $(A,B)_{EBOB}$ şeklinde gösterilir[cite: 175].
Sayıların ayrı ayrı tüm pozitif tam sayı bölenleri bulunur[cite: 176, 178]. Bu bölenlerden ortak olanların en büyüğü EBOB'dur.
18'in bölenleri: 1, 2, 3, 6, 9, 18[cite: 176].
30'un bölenleri: 1, 2, 3, 5, 6, 10, 15, 30[cite: 178].
Ortak bölenler: 1, 2, 3, 6[cite: 178].
En büyük ortak bölen: 6. Dolayısıyla, $EBOB(18, 30) = 6$[cite: 178].
Sayılar birlikte asal çarpanlarına ayrılır. Her iki sayıyı da bölen (işaretlenen) asal çarpanların çarpımı EBOB'u verir.
48 72 | 2*
24 36 | 2*
12 18 | 2*
6 9 | 2
3 9 | 3*
1 3 | 3
1 1 |
İşaretli asal çarpanlar: 2, 2, 2, 3.
$EBOB(48, 72) = 2 \times 2 \times 2 \times 3 = 2^3 \cdot 3 = 24$.
Sayılar asal çarpanlarına ayrılmış halde ise, ortak olan asal tabanlardan üssü küçük olanlar alınarak çarpılır.
Ortak tabanlar 2, 3 ve 5'tir.
2 tabanı için küçük üs: $2^2$.
3 tabanı için küçük üs: $3^1$.
5 tabanı için küçük üs: $5^2$.
$EBOB(A, B) = 2^2 \cdot 3^1 \cdot 5^2 = 4 \cdot 3 \cdot 25 = 300$.
Bir bütünün eşit parçalara ayrıldığı problemlerde (örneğin, çubukları eşit parçalara ayırma, sıvıları eşit hacimli şişelere doldurma, kumaşları eşit karelere bölme vb.) genellikle EBOB kullanılır[cite: 195].
18 cm ve 42 cm uzunluğundaki iki çubuk hiç parça artmayacak şekilde eşit uzunlukta parçalara ayrılacaktır.
a) Her parçanın uzunluğu en çok kaç cm olabilir?
Çözüm (a): Parça uzunluğu hem 18'i hem 42'yi bölmeli ve en büyük olmalı. Yani $EBOB(18, 42)$ bulunmalı. $EBOB(18, 42) = 6$. Her parça en çok 6 cm olabilir[cite: 196].
b) En az kaç parça elde edilir?
Çözüm (b): Parça uzunluğu 6 cm ise, $18 \div 6 = 3$ parça ve $42 \div 6 = 7$ parça elde edilir. Toplam $3 + 7 = 10$ parça[cite: 198].
80 litre ve 120 litre zeytinyağı bulunan kaplardaki yağlar birbirine karışmadan eşit hacimli şişelere doldurulacaktır.
a) Bu şişeler en fazla kaç litrelik olmalıdır?
Çözüm (a): Şişe hacmi en fazla $EBOB(80, 120) = 40$ litre olmalıdır[cite: 197].
b) En az kaç şişe kullanılır?
Çözüm (b): En az $80/40 + 120/40 = 2 + 3 = 5$ şişe kullanılır[cite: 199].
İki ya da daha fazla sayının ortak katlarının en küçüğüne bu sayıların en küçük ortak katı denir[cite: 238]. Kısaca EKOK ile gösterilir. A ve B sayılarının EKOK'u $EKOK(A,B)$ veya $[A,B]_{EKOK}$ şeklinde gösterilir[cite: 238].
Sayıların ayrı ayrı katları listelenir[cite: 238]. Bu katlardan ortak olanların en küçüğü EKOK'dur[cite: 238].
8'in katları: 8, 16, 24, 32, 40, 48, ...
12'nin katları: 12, 24, 36, 48, 60, ...
Ortak katlar: 24, 48, 72, ...
En küçük ortak kat: 24. Dolayısıyla, $EKOK(8, 12) = 24$.
Sayılar birlikte asal çarpanlarına ayrılır. Sağ taraftaki tüm asal çarpanların çarpımı EKOK'u verir.
18 24 | 2
9 12 | 2
9 6 | 2
9 3 | 3
3 1 | 3
1 1 |
Tüm asal çarpanlar: 2, 2, 2, 3, 3.
$EKOK(18, 24) = 2 \times 2 \times 2 \times 3 \times 3 = 2^3 \cdot 3^2 = 8 \cdot 9 = 72$.
Sayılar asal çarpanlarına ayrılmış halde ise, ortak olan asal tabanlardan üssü büyük olanlar ile ortak olmayan tüm asal tabanlar alınarak çarpılır.
Ortak tabanlar 2 ve 3'tür.
2 tabanı için büyük üs: $2^3$.
3 tabanı için büyük üs: $3^3$.
$EKOK(A, B) = 2^3 \cdot 3^3 = 8 \cdot 27 = 216$.
Parçalardan bütün oluşturuluyorsa, küçük sayıların katları alınarak büyük sayı elde ediliyorsa veya farklı zaman aralıklarında tekrar eden olayların birlikte gerçekleşme zamanı soruluyorsa genellikle EKOK kullanılır[cite: 255]. Örnekler: nöbet tutma, zil çalma, fayans döşeme, küçük tuğlalarla küp yapma.
İki saatten biri 6 dakika, diğeri 8 dakika arayla çalmaktadır. Birlikte çaldıktan sonra tekrar en erken ne zaman birlikte çalarlar?
Çözüm: $EKOK(6, 8) = 24$. 24 dakika sonra tekrar birlikte çalarlar[cite: 257].
Bir kavanozdaki misketler 12'li ya da 16'lı gruplara ayrılabiliyorsa kavanozda en az kaç misket vardır?
Çözüm: $EKOK(12, 16) = 48$. Kavanozda en az 48 misket vardır[cite: 260].
Bir A pozitif tam sayısı 10'a veya 15'e bölündüğünde her seferinde 2 kalanını veriyorsa, A'nın alabileceği en küçük değer kaçtır? [cite: 253]
Çözüm: $A-2$ sayısı $EKOK(10, 15)$'in katı olmalıdır. $EKOK(10, 15) = 30$. $A-2 = 30 \Rightarrow A = 32$.
1'den başka ortak böleni olmayan doğal sayılara aralarında asal sayılar denir[cite: 287].
Özellikler:
Soru: 5 ile 8 aralarında asal mıdır? [cite: 291]
Çözüm: 5'in bölenleri: 1, 5. 8'in bölenleri: 1, 2, 4, 8. Tek ortak bölen 1 olduğu için aralarında asaldır.
Soru: a ile b aralarında asal sayılardır. $\frac{a}{b} = \frac{18}{42}$ olduğuna göre $a+b$ toplamı kaçtır? [cite: 291]
Çözüm: Önce $\frac{18}{42}$ kesrini sadeleştirelim. EBOB(18, 42) = 6. $\frac{18 \div 6}{42 \div 6} = \frac{3}{7}$. Kesir en sade hale geldiğinde pay ve payda aralarında asal olur. $\frac{a}{b} = \frac{3}{7}$ ve a ile b aralarında asal olduğundan $a=3$ ve $b=7$ olmalıdır. $a+b = 3+7 = 10$.
Sıfırdan farklı iki A ve B doğal sayısının çarpımı, bu iki sayının EBOB ve EKOK'larının çarpımına eşittir[cite: 298].
$\mathbf{A \cdot B = EBOB(A, B) \cdot EKOK(A, B)}$ [cite: 298]
$EBOB(10, 21) = 1$
$EKOK(10, 21) = 10 \cdot 21 = 210$
$A \cdot B = 10 \cdot 21 = 210$
$EBOB(A, B) \cdot EKOK(A, B) = 1 \cdot 210 = 210$. Görüldüğü gibi $A \cdot B = EBOB(A, B) \cdot EKOK(A, B)$.
İki pozitif tam sayı girerek bu sayıların pozitif tam sayı bölenlerini, asal çarpanlarını, EBOB ve EKOK değerlerini hesaplayabilirsiniz.
Aşağıdaki sorular, çarpanlar ve katlar konusundaki genel anlayışınızı test etmek için derlenmiştir.